Zoals die van de combinatie – kleine Ford Thames-truck met platte bak en aanhanger – waarmee de firma M.A. Wessels in de eerste jaren na de oorlog over de Amsterdamse grachten reed om oud papier te verzamelen.

De gracht is verder leeg, de huizen zijn op één na hermetisch gesloten en er is geen mens, kat of hond in het straatbeeld te zien. Behalve dan die medewerker van M.A. Wessels, die op de voorste wagen papier aan het stouwen is. De bundels worden bijeengehouden door metalen banden.

‘In snippers of in balen, Wessels komt het halen’, luidde de slagzin van de onderneming. En Wessels betaalde er ook nog voor, want wie oud papier aanleverde kreeg in ruil een aantrekkelijke prijs per kilogram. Kom daar nu eens om. Wij moderne Nederlanders moeten ons papier gescheiden aanleveren bij de afhaaldienst en betalen voor de verwerking.

Boek

In zijn boek ‘Rijdende reclame’ heeft Willem Vermeulen een kostelijke verzameling foto’s van oude bedrijfsvoertuigen bijeengebracht, die zijn beletterd door een daarin gespecialiseerd bedrijf uit Amstelveen: Van der Zwaart. Vermeulen kon putten uit het fotoarchief van deze firma, dat de periode 1924-1970 omspant. De foto’s, deels zwart-wit, deels in kleur, laten een wereld zien die de ouderen onder ons nog met eigen ogen hebben aanschouwd.

Voorbije tijden, maar gelukkig hebben we de foto’s nog (zie verderop in dit artikel).

Die foto’s maakte Van der Zwaart om aan nieuwe potentiële klanten te laten zien hoe zij hun bedrijfsvoertuigen konden laten beschilderen. In de vooroorlogse jaren ging het veelal om sobere vermeldingen van de bedrijfsnaam, aangevuld met de plaats van vestiging van de onderneming en het eventuele telefoonnummer. Hierbij werden forse kapitalen uit de kast gehaald, maar veel reclame was er vaak niet bij. Een bedrijf maakte bijvoorbeeld beschuit, kon tout court Oost Indië’s Limonades leveren of deed de hele zaak af met de vermelding ‘Willem III, Haarlemmerstraat’.

Coca-Cola

Na de oorlog werden voertuigen allengs van modieuzere teksten voorzien, gecompleteerd met beeldmerken die met gebruikmaking van nieuwe druk- en decoratietechnieken op het voertuig werden aangebracht. Een aardig voorbeeld is de auto waarmee Nico Dussenbroek uit Utrecht zijn fruit rondbracht. Daarop was het ‘logo’ afgedrukt van Fyffes, waarmee iedereen al wel wist dat het hier om bananen ging.

De marketingmensen van prikfabrikant Coca-Cola waren er ook vlug bij het beeldmerk van deze frisdrank op distributievoertuigen te laten afdrukken, met de ondertekst ‘Heerlijk en verfrissend’. Dat gold ook voor Mars, de chocoladereep waarvan de naam op de door Van der Zwaart beschilderde auto’s met optimistische, enigszins oplopende letters onder de aandacht werd gebracht.

Zo trekt een vrolijke stoet van voertuigen voorbij met aanprijzingen van meubels, verhuizingen, cacao, chocolade, koffie en thee.

De vele trucks en bestelauto’s die door de creatievelingen uit Amstelveen van tekst werden voorzien, vormen een parade van producten die onder de aandacht van de massa moesten worden gebracht – vaak ver voordat de televisie haar greep kreeg op de beeldvorming.

Zo trekt een vrolijke stoet van voertuigen voorbij met aanprijzingen van meubels, meubelvervoer, verhuizingen, cacao, chocolade, koffie en thee, fabrieken – Rath en Doodeheefver Behangselpapierfabriek! – en aanbieders van diensten. Zo weten de senioren onder ons dat je voor een vrolijke voorpui van je huis de ‘Verf Van Vettewinkel’ nodig had, met lachende geveltjes, kunstig verwerkt in de hoofdletters V van de bedrijfsnaam.

Verdwenen

Zo’n fotoboek confronteert ons met ‘le temps perdu’, de tijd die achter ons ligt, maar in ons geheugen geenszins verloren is geraakt. Het was ook geen verloren tijd, waarvan de foto’s getuigen. Er werd als een razende gebouwd aan een toekomst, voor heren met bolhoeden en hun dames, en voor jannen met petten en hun echtgenotes. Vele ondernemingen uit die periode zijn simpelweg verdwenen, of opgegaan in latere concerns, zoals G.H. Buhrmann, de papiergroothandel die later onder één dak werd verenigd met Tetterode, waarna…

Kent u nog Jel Vruchten-Limonade, Vami IJs, Gerzon Damesmode? Staat u nog voor ogen wat er met Bronswerk is gebeurd, in het verdere verloop van onze moderne industriële geschiedenis? En waar is onze ‘Wasbeer’ gebleven, de N.V. Maatschappij tot Aardappelverwerking Nieuw Amsterdam, die de piepers uit de verse klei van de Noordoostpolder, van modder ontdaan, naar de groenteboer bracht? Alles gaat uiteindelijk naar de grote versnipperaar, maar gelukkig blijven de beelden soms bewaard. Bekijk ze hieronder

Cacao-oorlog

De bestelwagens van de cacao- en chocoladefabrikanten Van Houten en Blooker waren in het straatbeeld van vroegere dagen goed vertegenwoordigd. Op de foto’s een Chevrolet van Blooker’s Cacao en Chocolade en een Dodge van Van Houten, die aan de cacao en de chocolade voor de zekerheid toevoegde dat dit bedrijf, Van Houten dus, ook bonbons verkocht.
Chevrolet van Blooker uit 1938. Tekst loopt door onder foto.

De twee waren, zoals alle chocoladefabrikanten uit die tijd, felle concurrenten. Op zeker naoorlogs moment maakte Blooker (‘Half elf, Blookertijd’) het in de ogen van de rechter te bont met de slagzin ‘Zelfs Van Houten en zijn vrouw drinken Blooker’s cacao’. De juistheid van die slogan was immers A. niet bewijsbaar en B. onoirbaar in een fatsoenlijke mededinging.
Dodge van Van Houten uit 1948. Tekst loopt door onder foto.

Het waren twee oude bedrijven (Blooker dateerde van 1824, Van Houten zelfs van 1815), die, zoals zoveel branchegenoten van toen, uiteindelijk in andere handen kwamen. Blooker’s, aan de Amsterdamse Omval, ging in 1962 over naar Bensdorp en verwisselde daarna nog eens van eigenaar. Van Houten, bekend van een schitterend Jugendstil-reclameaffiche van J.G. van Caspel uit 1899 (serveerster met kopje chocolade – niet te verwarren met de latere verpleegster van het Droste Cacao-effect!), is tegenwoordig een merk van Baronie, dat de naam in 2011 overnam van Barry Callebaut.

Veilig ijs

Een DAF uit 1960, met een naam erop waar zelfs schoolkinderen die het alfabet nog niet geheel machtig waren, verlekkerd naar keken. Vami IJs was een product van de Vereenigde Amsterdamsche Melkinrichtingen (sinds 1917), die in de jaren zestig een van de eerste vormen van fabrieksijs op de Nederlandse markt brachten.
DAF van VAMI uit 1960.

In 1963 werd het bedrijf overgenomen door Unilever, dat het aan zijn nadien steeds verder gegroeide divisie consumptie-ijs toevoegde. De extra aanbeveling bij de naam van het product (Veilig) is curieus. Wilde de fabrikant suggereren dat zijn ijs, anders dan kennelijk in de ijssalons van die tijd, 100% hygiënisch werd bereid en dus geen opstandige kinderbuikjes veroorzaakte?

Vrolijke Geveltjes

Vettewinkel werd in 1809 opgericht en leverde onder meer aan de scheepsbouw en aan huis- en kunstschilders. De wat melige, lachende geveltjes in de letters V van de merknaam waren in Amsterdam en omstreken te zien op de bedrijfsauto’s, waaronder deze Ford, waarmee de firma haar klanten beleverde.
Ford van Vettewinkel uit 1948.

Begin jaren zeventig werd de ‘N.V. Vernis- en Verffabriek voorheen H. Vettewinkel en Zonen’ met enkele branchegenoten verenigd in Sigma Coatings. Dat bedrijf kwam later in handen van het Amerikaanse PPG Industries. Dat laatste concern haalde onlangs nog de media met een agressieve poging om AkzoNobel over te nemen.

Zondag-soep voor elke dag

Een merknaam is mooi, een sterk logo is indringender. De naam Knorr associëren we met brave varkentjes, maar het was de eigennaam van Carl Heinrich Theodor Knorr, die in 1838 in Heilbronn een onderneming begon in voedingsmiddelen. Op de Chevrolet zien we, geheel in kleur, het logo van de fabrikant van zakjes gedroogde soep en bouillonblokjes. Let op het figuurtje, elders op de wagen, dat de zondagse soep voor door-de-week komt opdienen uit een terrine. De balletjes in de soep moest je er zelf bij verzinnen.
Chevrolet van Knorr uit 1962.

Knorr kwam in 2000 in handen van Unilever, toen dit concern het Amerikaanse Best Foods overnam. De soepen onder de naam Knorr hingen toen onder de algemene verzamelnaam Lipton, inderdaad ook van de thee. In Nederland en Indonesië verkocht Knorr ook producten onder de naam Royco.

Boekgegevens

Het boek ‘Rijdende Reclame’ van Willem Vermeulen (willem.uitgeverij@gmail.com) telt 176 pagina’s met foto’s van bedrijfsvoertuigen uit de periode 1924-1970 en begeleidende teksten. Het kost per stuk 29,95 euro en is te bestellen door overmaking op IBAN NL90 RABO 0151 3932 22, ten name van Uitgeverij Willem Vermeulen, onder vermelding van ‘Rijdende Reclame’, het aantal te ontvangen exemplaren en het adres waar de bestelling moet worden afgeleverd. In Nederland worden geen bezorgkosten in rekening gebracht. ISBN 978 90 800423 6 0. Vermeulen is ook auteur van transportbiografieën over de firma’s Hesselman, Van Maanen en Rein de Jong.