Het Nord Stream 2-project, de aanleg van een 1230 kilometer lange, dubbele gaspijpleiding vanuit Rusland via de Oostzee naar Duitsland, is steeds al een sterk geopolitiek geladen affaire geweest. Met de nieuwe pijpleiding, die afgelopen herfst gereed kwam maar niet in gebruik is genomen, wilde Rusland de lucratieve gasexport naar Europa via de Baltische Zee verdubbelen zonder afhankelijk te zijn van de doorvoer via de politieke vijand Oekraïne. Maar de Amerikanen frustreerden de ingebruikname met sancties. Desondanks is deze winter duidelijk geworden dat de Europese afhankelijkheid van Rusland ook zonder Nord Stream 2 al groot is. Ook bij een conflict blijven we aan het gasinfuus liggen bij de Russen, die niet schromen om leveringen te beperken en de prijs op de spotmarkt op te drijven.

Donald Trump

De aankondiging van het Russische gasbedrijf Gazprom dat de pijpleiding was voltooid, werd een paar maanden geleden met scepsis ontvangen in Kiev. Oekraïne dreigde miljarden euro’s aan vergoedingen voor de gasdoorvoer te gaan verliezen als Moskou gasleveringen via Oekraïne stop zou gaan zetten. De huidige vijfjarige gasdoorvoerovereenkomst van Rusland met Oekraïne loopt af na 2024. De Russische president Vladimir Poetin zei in het najaar al dat Oekraïne zijn ‘goede wil’ moest tonen als het land wilde dat de Russische gasdoorvoer naar Europa door zou gaan.

Gazprom begon vijf jaar geleden met de aanleg van de Nord Stream 2-pijpleiding. De voortgang van het dik 9 miljard euro kostende project stagneerde eind 2019 toen de toenmalige Amerikaanse president ­Donald Trump er sancties tegen instelde.

Het betekende ook slecht nieuws voor het Nederlandse installatiebedrijf Allseas, dat met zijn vlaggenschip ‘Pioneering Spirit’ lang betrokken was bij de klus. De ‘Pioneering Spirit’ was juist bezig met de aanleg van de laatste 70 kilometer van de dubbele pijpleiding naar het Duitse kustplaatsje Greifswald, toen het Nederlandse bedrijf op 20 december 2019 bekendmaakte te moeten stoppen met het megaproject. De Amerikanen hadden gedreigd om Allseas te straffen als de groep zich niet onmiddellijk uit het project zou terugtrekken. ‘Pijnlijk voor het eergevoel van het bedrijf’, zo omschreef Allseas-eigenaar Edward Heerema het noodgedwongen stoppen met de aanleg.

Maar er stond aanmerkelijk meer op het spel dan eergevoel, erkende Heerema in het interview. Het bedrijf zou niet meer kunnen werken in de Golf van Mexico, een van ‘s werelds grootste offshore-markten, en andere Amerikaanse wateren. En de Amerikaanse sancties, gebaseerd op de National Defense Authorization Act, gingen nóg verder: sleutelfunctionarissen, onder wie zeker ook Heerema zelf, zouden door de VS tot ongewenste vreemdeling worden verklaard, en er zou beslag worden gelegd op Amerikaanse bezittingen van Allseas. Al die sancties gelden overigens ook voor de TurkStream-pijpleiding van Rusland naar Turkije, waar Allseas ook bij betrokken was.

Duurste installatieschip

De ‘Pioneering Spirit’ is ‘s werelds duurste installatieschip en heeft meer dan tweeënhalf miljard euro gekost. De huur ervan ligt vermoedelijk boven de miljoen euro per dag. Allseas heeft laten doorschemeren dat er contractuele afspraken waren gemaakt over schadeloosstelling als het bedrijf zich uit het project moest terugtrekken, omdat van meet af aan duidelijk was dat de regering van Trump sancties zou kunnen treffen. Over de hoogte van die vergoeding is nooit iets bekendgemaakt.

Heerema merkte eind 2019 al op dat de VS de kant van Oekraïne hadden gekozen met het besluit om Nord Stream 2 bijna letterlijk in het zicht van de haven te laten stranden: ‘Als het Russische gas niet door de Oostzee naar West-Europa komt, dan komt het wel door landpijpleidingen via Oekraïne’, aldus de Allseas-topman.

Dat werd bewaarheid op de laatste dag van 2019. De Oekraïense president Volodymyr Zelensky maakte op de ochtend van oudejaarsdag na een nachtje doorhalen in Wenen bekend dat Rusland en Oekraïne een akkoord hadden bereikt over het transport van Russisch gas naar West-Europa via de Oekraïense landleidingen. Daaraan waren vijf dagen van taaie onderhandelingen vooraf gegaan. De deal levert ­Oekraïne gedurende de contract­periode van vijf jaar minstens zeven miljard dollar op.

Ommezwaai

De regering-Trump voerde als argument voor de sancties ‘de Europese veiligheid’ aan, maar Rusland en Duitsland namen dat toen nog niet serieus. Volgens hen probeerde de VS het project te dwarsbomen ten faveure van de exportkansen voor het eigen schaliegas. De Amerikanen zijn bezig met de aanleg van verschillende lng-exportterminals aan hun oostkust en zouden het vloeibare gas maar wat graag in Europa willen afzetten.

In hoeverre de Russische inval in Oekraïne te maken heeft met aardgas, is moeilijk vast stellen. Maar het speelt ongetwijfeld een rol. Sinds de start van de oorlog is er in ieder geval sprake van een ommezwaai in het Europese denken op dit gebied. Want hoewel de pijpleiding inmiddels technisch definitief klaar is en alleen nog wacht op formele goedkeuring, is de relatie tussen de EU en Rusland nog nooit zo slecht geweest. Er is bijna sprake van een economische blokkade.

Nu Rusland zich van zijn allerslechtste kant heeft laten zien door een oorlog te starten met Oekraïne, zou Europa liever vandaan dan morgen stoppen met het kopen van gas uit het land. Alleen het feit dat we dan zelf zonder energie komen te zitten, weerhoudt ons er nog van. ‘Dan liever afhankelijk van de Amerikanen’, is nu de gedachte. Daarmee ziet het er naar uit dat het pijpleidingenstelsel door de Oostzee voor altijd ongebruikt blijft.

Europese gasprijs schiet verder omhoog door Oekraïne

De Europese gasprijs steeg dinsdagochtend met meer dan 30% door de vrees dat de oorlog in Oekraïne zal leiden tot verstoringen van de Russische gasleveringen aan Europa. De prijs­stijging volgde op het dreigement van de Russische vicepremier Aleksandr Novak om de gasleveringen aan Europa op te schorten door pijplijn Nord Stream 1 buiten gebruik te stellen als het Westen de invoer van Russische olie gaat verbieden.

De prijs voor gas op de toonaangevende Amsterdamse gasbeurs schoot bij de opening meer dan 32% omhoog, maar viel snel wat terug tot 255 euro per megawattuur. Maandag werd nog een record bereikt van meer dan 335 euro per megawattuur na berichten dat de Verenigde Staten en hun bondgenoten een verbod op de import van Russische olie overwegen.

In Europa zijn Duitsland en het Verenigd Koninkrijk echter terughoudend over een dergelijk direct verbod, aangezien de beide landen sterk afhankelijk zijn van Russische olie. De Europese Unie zal dinsdag wel een plan presenteren om de import van Russisch gas het komende jaar met twee derde terug te brengen, meldde de Britse zakenkrant Financial Times. Zodoende wil de EU de afhankelijkheid van Rusland verminderen. Europa is voor ongeveer 40% van de aardgasbehoefte afhankelijk van Rusland.

Ook voor de Russische inval in Oekraïne stonden de gasprijzen al op een relatief hoog niveau. Dat komt doordat Rusland vorig jaar de toevoer van gas aan banden begon te leggen, terwijl de vraag naar energie juist sterk toenam door het economische herstel van de coronacrisis. In Nederland zijn al diverse kleine energiebedrijven omgevallen door de gestegen prijzen doordat het voor hen veel duurder werd om gas en stroom in te kopen.

T&E: Russische olie kost Europa dagelijks 262 miljoen euro

Rusland is niet alleen een belangrijke leverancier van aardgas, ook de ruwe olie in Europa is voor meer dan een kwart afkomstig uit Rusland. Nederland staat op de derde plaats in de ranglijst van grootste afnemers. In 2021 werd in Nederland voor 10,5 miljard euro aan olie vanuit Rusland geïmporteerd. Daarmee komt hier iets minder dan een derde van de olie uit Rusland.

De cijfers die tonen in welke mate in Europa gebruik wordt gemaakt van Russische olie zijn onderzocht door klimaatgroepering Transport & Environment (T&E). Duitsland is de grootste importeur: het land importeerde in 2021 voor 21,7 miljard dollar aan Russische olie. Sommige Europese landen, zoals Slowakije, zijn zelfs voor meer dan 90% afhankelijk van Rusland. In totaal kost Russische olie Europa 262 miljoen euro per dág. T&E roept op om af te stappen van Russische olie in het kader van de oorlog in Oekraïne, maar ook om deze niet in te ruilen voor Saoedische olie. Beter zou het zijn de elektrificatie van het vervoer op te voeren, aldus de groep. De meeste olie wordt ingevoerd in olietankers via de havens. Tussen 4% en 8% van Europa’s olieaanvoer verloopt via Russische pijpleidingen.

U las zojuist één van de gratis premium artikelen

Onbeperkt lezen? Sluit nu een abonnement af

Start abonnement